Για το κείμενο του Δημήτρη Δημητριάδη στο Βήμα της Κυριακής
(Φύλλο της 5 Απριλίου 2015, Νέες Εποχές).
Το κείμενο του ΔΔ με ενόχλησε. Σα να ξαστόχησε η πρόθεσή του – η όποια πρόθεσή του – συγχέοντας διαφορετικά γεγονότα, αιτίες, συνέπειες, ονόματα και πρόσωπα. Σα να βρισκόταν όμως σε σύγχυση κυριότερα για την εξομολόγηση και τη σημασία της: Όλα έχουν τον χρόνο τους, παραφράζοντας τον Μαρωνίτη, που κάποτε ανάφερε ότι δεν υπάρχουν καλά και κακά βιβλία αλλά μόνον καλές και κακές συγκυρίες. Έτσι και εδώ.
Το νήμα που θα έπρεπε να συνέχει τις ετερόκλητες αφηγήσεις του ΔΔ, η επιθυμία δηλαδή και η ματαίωσή της ως εφαλτήριο της απόγνωσης ή της οργής, της κατάθλιψης, και, εν τέλει, ως όργανο που καθοδηγεί το χέρι του αυτόχειρα, ξαστόχησε κι αυτή. Μα γιατί όμως; Εύλογο το ερώτημα, αν σκεφτούμε ότι ο αυτόχειρας περιγράφεται με ψυχαναλυτικούς όρους ή προσεγγίζεται, εν πάση περιπτώσει, μέσα από ψυχαναλυτικές κατηγορίες – άστοχη εδώ, ειρήσθω εν παρόδω και η αναφορά στο όνομα του Spinoza μέσα σε μια συνάφεια αυτοκτονιών (πραγματικά άστοχη).
Ανάμεσα σε προσωπικές εξομολογήσεις και παραδοχές, ανάμεσα στην κοινοτοπία του Κακού (που θα έγραφε και η Arendt) και τη φαντασίωση της πραγματοποίησής του, μικρές ή μεγάλες παραδοχές που θα μπορούσανε να επιβαρύνουν τον καθένα και τη καθεμία, οι λέξεις του ΔΔ ξαστοχήσανε κι αυτές: Το θέμα δεν υπήρξε ποτέ η αυτοχειρία (αν και προφανώς αυτή είναι η αφορμή). Το θέμα δεν υπήρξε ποτέ ο τρόπος που οι άρρητες και υπαινικτικές – είτε (εξ)ομολογούνται τελικά είτε όχι – κοινωνικές νόρμες καθορίζουν τις διακρίσεις ανάμεσα στο ‘φυσιολογικό’ και το ‘μη φυσιολογικό’ (αν και σαφώς αυτό έχει τον δικό του ρόλο στην αφήγηση του ΔΔ). Το θέμα δεν υπήρξε ποτέ η επιθυμία και η ματαίωσή της, η οργή, η εκδίκηση και η τιμωρία (αν και προφανώς όλα αυτά έχουν τη δική τους σημασία στην ψυχολογική κατάσταση των εμπλεκομένων προσώπων του ΔΔ, συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου). Το θέμα δεν υπήρξε καν η μετάθεση του αντικειμένου της ματαιωμένης επιθυμίας από το πραγματικό στο συμβολικό (αν και αυτή ακριβώς είναι η μετατόπιση που επιζητά ο Λόγος και παραδέχεται ο ΔΔ, όταν αναφέρει ότι το καταφύγιό του υπήρξε η γραφή). Και ποιο υπήρξε το θέμα τότε;
Η εξομολόγηση διατηρεί τη θεραπευτική της σημασία, δεν αντιλέγω. Αν και η αντίρρησή μου είναι ότι η θεραπεία δυστυχώς επιφορτίζει τα θύματα των κοινωνικών προκαταλήψεων – ποτέ την κυρίαρχη αφήγηση (εδώ λ.χ. ο ΔΔ απολογείται ουσιαστικά για αυτό που είναι και αυτό, σε εμένα τουλάχιστον, μου φαίνεται άστοχο, όταν, στη θέση του, θα έπρεπε να απολογηθεί η ηγεμονική αφήγηση της ελληνικής πραγματικότητας). Οι λέξεις όμως ηχούν παράκαιρες ξανά: Η θεραπεία προϋποθέτει τις λέξεις αλλά όλες οι λέξεις δεν είναι ίδιες, ακόμη κι αν ομοηχούν. Η θεραπεία, παραφράζοντας τον Wittgenstein, προϋποθέτει την κατάλληλη λέξη, αυτήν δηλ. που θα απελευθερώσει και θα επιτρέψει την κατανόηση. Η κατανόηση όμως εδώ πολλαχώς λογίζεται: Διαφορετική η κατανόηση που οδηγεί στο πάσχειν και το συμπάσχειν… διαφορετική η κατανόηση που συνδέει λόγους με αιτίες… διαφορετική η κατανόηση που επιζητά την υπομονή… διαφορετική η κατανόηση που ακουμπάει τη συμφωνία, το γνέψιμο της κεφαλής που λέγει ‘ναι, έτσι είναι’ – διαφορετικές όλες, όχι αναγκαστικά αλληλο-αναιρούμενες, αλλά απλά διαφορετικές.
Η προσωπική προοπτική του ΔΔ δεν μου επέτρεψε ποτέ να θεραπευτώ ή να κατανοήσω – βεβαίως κάποιος θα αντιτείνει ότι ο συγγραφέας είναι μοναχικός ή η ‘προσωπική’ προοπτική ενέχει τον κίνδυνο μιας επανάληψης που αποτυγχάνει, εν τέλει, να καταστήσει κοινωνούς προθέσεων και νοημάτων τους αναγνώστες (ίσως και σκόπιμα)… ναι δεν αντιλέγω. Αλλά η γραφή δεν είναι ποτέ της προσωπική, ακόμη κι αν το νομίζουμε αυτό. Δεν παύουμε να χρησιμοποιούμε γενικές έννοιες και λέξεις που μεταστρέφουν αυτόματα το πλέον ενδόμυχο στο πλέον ορατό και εξωστρεφές. Παρόλα αυτά, πότε – πότε η γραφή αναδύεται μέσα από την επαναληπτικότητά της και αποζητά να αγγίξει τον άλλον, να συνεπικουρήσει σε αυτό που λέμε, κατανόηση και νόημα (συχνά ή σπάνια, αλλά οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι ανάμεσα στις ιδιότητες της γραφής είναι και αυτή: Να διαφοροποιήσει την επαναληπτική αντανάκλασή μας). Τότε, σε αυτήν δηλ. την περίπτωση, η γραφή αποζητά άλλες λέξεις ή η βούληση της γραφής θέλει άλλες λέξεις!
Στη θέση της ‘αυτοκτονίας’ θα προτιμήσω τη λέξη ‘δολοφονία’. Το θέμα δεν υπήρξε ποτέ η ματαιωμένη φωνή της επιθυμίας του συγκυβερνήτη, ποτέ. Το θέμα υπήρξε η δολοφονία 150 ανθρώπων – και δη νεαρών παιδιών. Στη θέση της κοινοτοπίας της ψυχανάλυσης θα επικαλεστώ την ηθική και τις κατηγορίες της, όπως ευθύνη ή αξιοπρέπεια, αλλά και τη νομική υπόσταση των κανόνων μιας κοινωνίας – όπου επιβιώνουν ακόμη: Το θέμα υπήρξε η δολοφονία. Το γεγονός ότι είμαστε όλοι δυνητικά ή σε αναμονή μιας ματαίωσης δεν μας καθιστά όλους αυτόχρημα δολοφόνους σε αναμονή – αυτό το παραδέχεται ο ΔΔ αλλά είναι εξίσου κοινότοπο όσο και το κακό. Προτιμώ, σε κάθε περίπτωση, τη μεταφορά (;) του Beckett: ‘Να προσπαθείς διαρκώς. Να αποτυγχάνεις διαρκώς. Δεν έχει σημασία. Προσπάθησε ξανά. Απότυχε ξανά. Απότυχε πιο καλά’ (Worstward Ho) – αμφίσημο βεβαίως και αυτό (πώς να εννοήσω εδώ την ‘αποτυχία’;).
Ίσως έχει δίκο ο ΔΔ, δεν ξέρω. Αλλά νομίζω ότι θα ξαστοχήσω αν επιχειρήσω να απαντήσω εδώ. Συμφωνώ με τον ΔΔ, ότι το κακό δεν μας επισκέπτεται με κέρατα ή διχαλωτή γλώσσα και μακριά μυτερή ουρά… αλλά μπορούμε να αναστείλουμε τον αναστοχασμό ή την ενδοσκόπηση, αν προτιμάτε, επιλέγοντας σοφά τις λέξεις μας και τη χρονική συγκυρία της κατάθεσής τους. Και η λέξη ευθύνη διατηρεί την επικαιρότητά της, αναλογιζόμενοι, πολύ περισσότερο, ότι η γερμανική εταιρεία αποφεύγει τις δικές της (και η προσήλωση στην κατανόηση του δολοφόνου συσκοτίζει τη σημασία της ευθύνης). Είναι πια σαφές ότι μιλάω άλλη γλώσσα από τον ΔΔ, γλώσσα που επιτρέπει οριακά την αλληλοκατανόησή μας (αν τίθεται καν αυτό το θέμα). Πιθανότερο είναι να μην έχω κατανοήσει εγώ. Ποιος ήταν ο δολοφόνος; Η απάντηση ίσως θα πρέπει να δοθεί πολύ μετά, όταν πια η κουκουβάγια της ιστορίας αυτής θα έχει διανύσει την πορεία της μακριά, χρονικά, από το συμβάν, παραφράζοντας Hegel. Ίσως.
Η ‘προσέγγιση’ του ΔΔ δεν αφορούσε σε καμία περίπτωση τη συντριβή του Airbus αλλά μόνον τον ίδιο και αυτό κατέστησε τη γραφή του ενοχλητική, για εμένα. Ίσως υπό διαφορετικές συνθήκες ή άλλες αφορμές να μπορούσα να μιλήσω για τη γενναιότητα του ΔΔ και της εξομολόγησής του… αλλά όχι εδώ, όχι τώρα, όχι αυτή τη φορά.
ΥΓ. Θα ήθελα επίσης να κατανοήσω για ποιον λόγο η ‘φυσική ανάγκη’ του κυβερνήτη τίθεται μέσα σε αποστρόφους και για ποιον λόγο έχει τη σημασία της – σημασία που ουδέποτε ξαναπιάνει η γραφή του ΔΔ (ίσως να έχει διαφύγει από τη δική μου προσοχή) – εκτός και αν η όποια σημασία της εντάσσεται στη συμπαιγνία της τύχης που καθίσταται, εκ των πραγμάτων, σπαρακτικά αναγκαία.
through the looking glass 
